BOKT sektorunun detaylı analizi

Azərbaycanın maliyyə landşaftının mühüm, lakin çox vaxt nəzərdən qaçan bir hissəsi olan Bank Olmayan Kredit Təşkilatları (BOKT) sektoru ölkə iqtisadiyyatında özünəməxsus rol oynayır. Rəsmi statistik cədvəllər ilk baxışda quru görünsə də, dərin təhlil zamanı sektorun dərin struktur transformasiyasını üzə çıxarır: sektor eyni zamanda həm peşəkarlaşır, həm kommersiyalaşır, həm də potensial olaraq mərkəzləşir. Bu proses bəziləri üçün yeni imkanlar yaratsa da, digərləri üçün əhəmiyyətli risklər meydana gətirir.

Bu məqalədə mərkəzi bankın son statistik məlumatlarına əsaslanaraq, bu transformasiyanı hərəkətə gətirən üç əsas tendensiyanı təhlil edir və sektorun real vəziyyəti haqqında daha aydın bir mənzərə formalaşdırmağa çalışacağıq.

1. Sektorun Səmərəlilik Artımı

İlk baxışda BOKT-ların ümumi sayı stabil görünür – 2019-cu ilin sonunda 90 olan təşkilat sayının 2025-ci ilin sentyabr ayının sonuna da 90 olacağı proqnozlaşdırılır. Lakin bu sabitliyin arxasında sektorun kəskin genişlənməsini göstərən daha mühüm dinamikalar gizlənir.

Konkret rəqəmlər bu böyümənin miqyasını göstərir: 2019-cu ilin sonundan 2025-ci ilin sentyabr ayına qədər təşkilatların sayı dəyişməz qalsa da, işçilərin sayının təxminən 80% artaraq 2,127-dən 3,831-ə, filialların sayının isə 31%-dən çox artaraq 228-dən 300-ə çatacağı gözlənilir.

Bu tendensiya birmənalı şəkildə bazarın konsolidasiyasına işarə edir. Sektora çoxsaylı yeni kiçik oyunçuların daxil olması əvəzinə, mövcud, daha iri təşkilatlar öz əməliyyatlarını genişləndirir, səmərəliliyi artırır və daha çox kadr cəlb edir. Bu, bazarın yetkinləşmə mərhələsinə keçdiyini təsdiq edən mühüm bir siqnaldır.

2. Kredit İttifaqlarının Səssiz Geriləməsi

BOKT sektoru daxilində fundamental ideoloji dəyişikliyin göstəricisi olan bir proses baş verir: icma əsaslı, kooperativ maliyyə modeli olan kredit ittifaqları davamlı olaraq zəifləyir.

2019-cu ilin sonunda 45 olan kredit ittifaqlarının sayının 2024-cü ilin sonuna qədər 36-ya düşəcəyi proqnozlaşdırılır.

Bu tendensiya, kommersiya prinsipləri ilə fəaliyyət göstərən özəl BOKT-lərin bazar payını ələ keçirdiyini və əvvəllər icma əsaslı kredit ittifaqlarının tutduğu rolu əvəz etdiyini göstərir. Bu, sektorun kooperativ maliyyə modelindən uzaqlaşaraq daha çox mənfəət yönümlü özəl strukturlara doğru meyil etdiyini göstərən struktur dəyişikliyidir.

3. "Azərpoçt"un Maliyyə Xidmətlərindən Geri Çəkilməsi

Ən kəskin və strateji əhəmiyyətli tendensiya milli poçt operatoru "Azərpoçt"un ölkə üzrə maliyyə xidmətləri şəbəkəsini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmasıdır. Məlumatlar bu geri çəkilmənin miqyasını açıq şəkildə ortaya qoyur:

• Poçt filialları (maliyyə xidmətləri göstərən): Sayı 2019-cu ildəki 63-dən 2025-ci ildə proqnozlaşdırılan 29-a enəcək.
• Poçt şöbələri (maliyyə xidmətləri göstərən): Sayı 2019-cu ildəki 1,112-dən 2025-ci ildə proqnozlaşdırılan 910-a düşəcək.

Bu geri çəkilmə tədricən baş verməyib, əksinə xidmət nöqtələrinin sayında kəskin və qəfil azalmanın məhz 2024-cü ilin ikinci rübü ətrafında cəmləşdiyini görürük ki, bu da yavaş bir tənəzzüldən daha çox, qəti və ya ani dəyişiklikdən xəbər verir.

Bu prosesi BOKT filiallarının artımı ilə müqayisə etdikdə isə kritik bir sual ortaya çıxır: BOKT-ların açdığı 72 yeni filial, "Azərpoçt"un bağladığı 202 poçt şöbəsinin boşluğunu dolduraraq həmin regionlarda xidmət göstərəcəkmi? Yoxsa bu, özəl maliyyə xidmətlərinin daha gəlirli şəhər mərkəzlərində cəmləşməsi və nəticədə maliyyə inklüzivliyi fərqinin daha da dərinləşməsi deməkdir?

Nəticə etibarilə, bu üç əsas cərəyan – BOKT-lərin peşəkarlaşması, kooperativ maliyyə modelinin zəifləməsi və dövlət poçt operatorunun geri çəkilməsi – Azərbaycanın maliyyəyə çıxış xəritəsini yenidən formalaşdırır. Bu tendensiyalar sektorun gələcəyi və vətəndaşların maliyyə resurslarına əlçatanlığı üçün fundamental əhəmiyyət kəsb edir.