2025-ci ildə İxracda Qeyri-Neft Sektorunun Mövqeyi

2025-ci ilin İlk 10 Ayında Azərbaycanın Ümumi İxracında Qeyri-Neft Sektorunun Mövqeyi

Giriş

Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsinin (DGK) məlumatlarına əsasən, 2025-ci ilin yanvar-oktyabr ayları ərzində (hesabat dövrü) ölkənin xarici ticarət dövriyyəsinin ümumi həcmi 40 862 042.23 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. Bu dövrdə ümumi ixrac 21 636 816.56 min ABŞ dolları (ümumi dövriyyənin 52.95%-i) həcmində qeydə alınmışdır. İxrac göstəricilərinin strukturunun təhlili iqtisadiyyatın neftdən asılılığının azaldılması istiqamətində qeyri-neft sektorunun əhəmiyyətli rolunu göstərir.

Qeyri-Neft Sektorunun Ümumi İxracdakı Payı

2025-ci ilin ilk 10 ayında Azərbaycanın ümumi ixracında qeyri-neft sektoru (2709-2715 mal mövqeləri istisna olmaqla) üzrə ixracın həcmi 2 987 815.01 min ABŞ dolları təşkil etmişdir.

Bu məbləğ ümumi ixracın 13.81%-ni təşkil edir. Müqayisə üçün, neft-qaz sektoruna daxil olan mallar üzrə ixracın həcmi 18 649 001.55 min ABŞ dolları (ümumi ixracın 86.19%-i) olmuşdur. Neft-qaz sektorunun əsas hissəsini xam neft (50.14%), təbii qaz (34.28%) və neft məhsulları (1.51%) təşkil etmişdir.

Qeyri-neft sektorundan həyata keçirilən ixracın böyük hissəsi (54.56%) özəl sektorun payına düşmüşdür, dövlət sektoru isə 44.94%, fiziki şəxslər isə 0.50% paya malik olmuşdur.

Qeyri-Neft İxracının Əsas Struktur Göstəriciləri

Qeyri-neft sektorunun ixrac strukturunda əsas yeri kənd təsərrüfatı və emal məhsulları, kimya sənayesi məhsulları və metallurgiya məhsulları tutur. 2025-ci ilin ilk 10 ayının qeyri-neft sektoru üzrə ixracında əsas mal qruplarının xüsusi çəkisi aşağıdakı kimi olmuşdur:

1. Tərəvəz və meyvə: Bu qrup qeyri-neft ixracında ən böyük paya sahibdir – 23.28%. Bu sektorda tərəvəz və meyvə ixracının dəyəri 695 474.54 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. Əsas məhsullar arasında pomidor (159 788.43 min ABŞ dolları), meşə fındığı (124 454.62 min ABŞ dolları), xurma (66 875.31 min ABŞ dolları) və alma (57 429.47 min ABŞ dolları) yer alır.
2. Plastmassa və onlardan hazırlanan məmulatlar: Bu məhsulların payı qeyri-neft ixracının 10.62%-ni təşkil edir. İxrac həcmi 317 420.00 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. Əsas məhsullar polietilen (125 583.24 min ABŞ dolları), propilenin sopolimerləri (88 975.68 min ABŞ dolları) və polipropilen (45 600.08 min ABŞ dolları) olmuşdur.
3. Kimya sənayesi məhsulları: Bu qrupun ixracatdakı payı 9.55% (285 321.36 min ABŞ dolları) təşkil edir. Xüsusilə azot gübrəsi (153 049.76 min ABŞ dolları) və metanol (metil spirti) (83 540.17 min ABŞ dolları) bu qrupun əsas komponentləridir.
4. Alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar: Bu məhsullar qeyri-neft ixracının 5.87%-ni təşkil edir, dəyəri isə 175 431.93 min ABŞ dollarıdır.
5. Pambıq lifi: İxracdakı xüsusi çəkisi 4.79% (143 199.54 min ABŞ dolları) olmuşdur.
6. Qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar: Bu qrupun payı 2.55% (76 243.92 min ABŞ dolları) təşkil edir.
7. Elektrik enerjisi: Qeyri-neft ixracında 2.16% paya malikdir (64 528.98 min ABŞ dolları).

Digər əhəmiyyətli qeyri-neft məhsulları arasında alkoqollu və alkoqolsuz içkilər və sirkə (1.95%), şəkər (1.72%), və sement (1.68%) yer alır.

Azərbaycan Mənşəli Qeyri-Neft Məhsullarının İxracı

Azərbaycan mənşəli qeyri-neft məhsullarının ümumi ixrac dəyəri 2 672 980.08 min ABŞ dolları təşkil etmişdir. Bu ixracda ən böyük paya sahib olan məhsullar aşağıdakılardır:

• Tərəvəz və meyvə: 26.00% (694 986.07 min ABŞ dolları).
• Alüminium və ondan hazırlanan məmulatlar: 6.49% (173 494.96 min ABŞ dolları).
• Azot gübrəsi: 5.73% (153 041.40 min ABŞ dolları).
• Pambıq lifi: 5.36% (143 199.54 min ABŞ dolları).
• Etilen polimerləri, ilkin formalarda: 4.69% (125 456.46 min ABŞ dolları).

Qeyri-Neft İxracının Coğrafiyası

Qeyri-neft məhsullarının ixrac edildiyi əsas ölkələr coğrafi yaxınlıq və ənənəvi ticarət əlaqələri ilə fərqlənir. Əsas ixrac tərəfdaşlarının payları (qeyri-neft ixracının ümumi həcminə nisbətən) aşağıdakılardır:

1. Rusiya: 32.43% (968 946.10 min ABŞ dolları).
2. Türkiyə: 16.28% (486 310.21 min ABŞ dolları).
3. İsveçrə: 9.65% (288 329.04 min ABŞ dolları).
4. Gürcüstan: 9.16% (273 567.67 min ABŞ dolları).
5. Ukrayna: 5.74% (171 413.04 min ABŞ dolları).

Bu ilk beş ölkə qeyri-neft məhsullarının ixracının təxminən 73.26%-ni təşkil edir.

Nəticə

2025-ci ilin ilk 10 ayının gömrük statistikası göstərir ki, qeyri-neft sektoru ümumi ixracda nisbətən kiçik, lakin iqtisadi müxtəlifləşmə baxımından mühüm paya (13.81%) malikdir. İxracda əsas mallar kənd təsərrüfatı (tərəvəz və meyvə) və sənaye (plastmassa, kimya məhsulları və alüminium məmulatları) sahələri üzrə cəmlənmişdir. Coğrafi olaraq isə qeyri-neft məhsulları əsasən MDB ölkələrinə və regiondakı qonşulara, xüsusilə Rusiya və Türkiyəyə yönəldilmişdir.