Azərbaycan nəqliyyat sektorunda ziddiyyətli trendlər

Azərbaycanın nəqliyyat sektoru ilə bağlı son göstəricilər ilk baxışda sabit artım təsiri yaratsa da, məlumatların daha dərindən təhlili sektorda paralel və bəzən zidd istiqamətlərin formalaşdığını göstərir. 2025-ci ilin ilk on ayında yüklərin daşınması 2,3%, sərnişin daşımaları isə 5,3% artıb. Lakin bu ümumi dinamika ölkənin logistika strukturu, iqtisadi prioritetləri və əhali davranışlarında daha mürəkkəb proseslərin getdiyini üzə çıxarır.

Yolların üstünlüyü daha da möhkəmlənir

Statistika avtomobil nəqliyyatının ölkədə həm yükdaşıma, həm də sərnişindaşıma üzrə tam dominanta çevrildiyini göstərir. Yüklərin 61,5%-i avtomobil nəqliyyatının payına düşüb və bu göstərici illik müqayisədə 6% artıb. Sərnişin daşımalarında isə mənzərə daha da qabarıqdır — sərnişinlərin 89%-i avtomobil nəqliyyatından istifadə edib, göstərici il ərzində 6,2% yüksəlib.

Analitiklər bildirirlər ki, bu tendensiya yol infrastrukturunun əhəmiyyətinin artdığını təsdiqləyir. Bununla yanaşı, yükdaşımada diversifikasiya çatışmazlığı, emissiyaların yüksəlməsi və yanacaq qiymətlərinə həssaslığın güclənməsi kimi risklər də gündəmdə qalır.

Dəmir yolu–metro paradoksu

Məlumatlar sərnişindaşıma vərdişlərində diqqətçəkən dəyişiklikləri nümayiş etdirir. Dəmir yolu ilə yükdaşımada 9,7% azalma qeydə alınsa da, sərnişin daşımaları əks istiqamətdə hərəkət edib — dəmir yolu sərnişinlərinin sayı 19,1% artıb. Eyni zamanda metroda daşınan sərnişinlərin sayı 2,5% azalıb.

Müşahidələrə görə, bu meyl şəhərlərarası dəmir yoluna tələbatın yüksəldiyini, urban mobilitetdə isə fərqli seçimlərin önə çıxdığını göstərir. Uzadılmış iş qrafikləri, rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi və fərdi nəqliyyat alternativlərinin artması metroya tələbatı zəiflədən mümkün səbəblər kimi qiymətləndirilir.

Gizli nəhəng: boru kəmərləri

Yüklərin böyük hissəsi yollardan keçir, lakin Azərbaycan iqtisadiyyatının enerji strukturunu nəzərə aldıqda boru kəmərləri sektorda “görünməyən nəhəng” rolunu oynayır. Boru kəmərləri ilə daşınan yüklər ümumi yükün 27,4%-ni təşkil edib.

BTC boru kəməri bu sistemin aparıcı elementi olaraq qalır. Hesabat dövründə əsas kəmərlərlə nəql edilən 30,6 milyon ton neftin 74,4%-i məhz BTC vasitəsilə daşınıb. Daha diqqətçəkən məqam isə kəmərdən keçən neftin 14,9%-nin Türkmənistan və Qazaxıstana məxsus olmasıdır ki, bu da Azərbaycanın regional enerji tranzitində artan rolunu bir daha təsdiqləyir.

Azərbaycanın tranzit rolu daha da güclənir

Dəniz nəqliyyatında 7,8% artım qeydə alınsa da, ölkənin tranzit ölkə statusunu ən aydın göstərən göstərici liman yük dövriyyəsinin strukturudur. Məlumata görə, dəniz limanlarında emal edilən yüklərin 79,1%-i tranzit yüklərdən ibarət olub.

Analitiklər vurğulayırlar ki, bu göstərici Azərbaycanın Şərqlə Qərbi birləşdirən əsas logistika qovşaqlarından biri kimi mövqeyini möhkəmləndirir.

Nəticə: dəyişən və çoxşaxəli sektor

Ümumi artım rəqəmlərinə baxmayaraq, nəqliyyat sektoru müxtəlif və bəzən bir-birinə zidd tendensiyalarla xarakterizə olunur. Yol nəqliyyatının dəyişməz üstünlüyü, dəmir yoluna marağın artması, metroya tələbatın zəifləməsi və ölkənin tranzit rolunun güclənməsi sektorda çoxqatlı transformasiyanın baş verdiyini göstərir.

Gələcəkdə bu qüvvələrdən hansının daha üstün mövqe tutacağı hələlik müəmmalı qalır:
— avtomobil nəqliyyatının dərin köklənmiş liderliyi,
— dəmir yolunun gözlənilməz dirçəlişi,
— yoxsa Azərbaycanın qlobal enerji və yük tranzitində yüksələn əhəmiyyəti.

Sektorun inkişaf trayektoriyası məhz bu üç tendensiyanın qarşılıqlı təsiri ilə formalaşacaq.