Azərbaycanın Post-Neft İqtisadiyyatı
Ənənəvi olaraq Azərbaycanın qlobal iqtisadi hekayəsi iki sözlə ifadə olunurdu: neft və qaz. Ölkənin müasir kimliyi və sərvəti böyük hidrokarbon ehtiyatları ilə sıx bağlıdır. Lakin son iqtisadi məlumatlar daha mürəkkəb və gözlənilməz bir hekayəni üzə çıxarır – məqsədyönlü və uğurlu diversifikasiya prosesini.
2025-ci ilin oktyabr ayı üçün İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin hesabatı, ölkənin post-neft gələcəyini sürətlə qurduğunu göstərir. Azərbaycanın qeyri-neft sektoru yalnız böyümür, həm də yüksək dəyərli əmtəələrdən tutmuş yüksək texnologiyalı kosmik xidmətlərə qədər bir sıra gözlənilməz motorlar tərəfindən dəstəklənir. Hesabatın ən önəmli dörd nəticəsi aşağıdakılardır.
- Azərbaycan Qonşularına 20 Milyard Dollardan Çox İnvestisiya edib
Öz sərhədlərini aşaraq Azərbaycan əhəmiyyətli kapital ixracatçısına və regional investisiya mərkəzinə çevrilir. Ölkə, Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) digər üzv ölkələrinin iqtisadiyyatına 20 milyard ABŞ dollarından çox strateji investisiya qoyub. Bu, regional inteqrasiyanın və təsirin dərinləşdiyini göstərir. Ən böyük investisiya həcmi Türkiyəyə yönəldilib ki, bu da həm mədəni əlaqələri, həm də iqtisadi koridorun gücləndirilməsini təmin edir.
Prezident İlham Əliyev 12-ci Türk Dövlətləri Zirvəsində çıxışı zamanı bu regional maliyyə diplomatiyasının əhatəsini vurğulamışdı:
"Bu günədək qardaş ölkələrin iqtisadiyyatına 20 milyard ABŞ dollarından çox investisiya qoyulub. Bunun əsas hissəsi Türkiyə iqtisadiyyatına yatırılıb. Eyni zamanda, Azərbaycan Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan ilə birgə investisiya fondları yaradıb. Bir çox layihələr məhz bu fondlar vasitəsilə həyata keçiriləcək."
- Qeyri-neft ixracında lider məhsul gözləniləndən fərqlidir
Azərbaycanın aparıcı qeyri-neft ixracını soruşsalar, çoxu bəlkə də pomidor və ya pambıq kimi kənd təsərrüfatı məhsullarını qeyd edərdi. Lakin 2025-ci ilin ilk doqquz ayının məlumatları bu fərziyyəni təkzib edir. Ən yüksək dəyərə malik qeyri-neft ixracı qızıl olub və ümumi dəyəri 238 milyon dollar təşkil edib.
Bu göstərici növbəti iki ən böyük kateqoriyanı xeyli üstələyir: pomidor ixracı 157,2 milyon dollar, pambıq lifi isə 134,7 milyon dollar olub. Qızıl kimi qlobal ticarət olunan və sərt valyuta əmtəəsi ilə işləmək enerji qiymətlərindəki dalğalanmalara qarşı əhəmiyyətli qoruma təmin edir və Azərbaycanın qlobal maliyyə bazarlarına uğurlu çıxışını nümayiş etdirir.
- Qida İxracı Sektoru Sürətlə Artır
Qızılın liderliyə yüksəlməsi maraqlıdır, lakin Azərbaycanın qeyri-neft sektorundakı əsl inkişaf kənd təsərrüfatı və qida ixracının sürətli artımında görünür. 2025-ci ilin yanvar-sentyabr dövründə qeyri-neft ixracı 7,7% artaraq 2,6 milyard dollar təşkil edib.
Qida məhsulları ixracı 20,5% artaraq 841,4 milyon dollar olub, meyvə-tərəvəz ixracı isə 31,3% artım göstərib. Kənd təsərrüfatı və aqro-sənaye ixracının ümumi həcmi 19,2% artaraq 900,2 milyon dollara çatıb. Bu rəqəmlər milli strateji yanaşmanın uğurlu olduğunu göstərir.
- Azərbaycan Peyk Xidmətlərinin Qlobal İxracatçısına Çevrilib
Ən gözlənilməz tendensiya Azərbaycanın kosmik sektoruna girişi olub. Azercosmos, ölkənin Kosmik Agentliyi, "yeni nəsil xidmət ixracı" nümunəsidir və Azərbaycanın qlobal yüksək texnologiya iqtisadiyyatında iştirakını təmin edir.
2025-ci ilin ilk doqquz ayında Azercosmos 41 ölkəyə 13,2 milyon dollar dəyərində peyk telekommunikasiya xidmətləri ixrac edib. Bu ixrac Azercosmos-un ümumi gəlirinin 66%-ni təşkil edib, ölkənin qlobal bazara uğurla çıxışını təsdiqləyir. Ən böyük beş müştəri ölkə bunlardır:
- Birləşmiş Krallıq: 3,5 milyon dollar
- Lüksemburq: 2,6 milyon dollar
- İsveç: 0,72 milyon dollar
- Nigeriya: 0,64 milyon dollar
- Türkiyə: 0,61 milyon dollar
Böyük iqtisadiyyatların, o cümlədən Birləşmiş Krallıq, Lüksemburq və İsveçin əsas müştərilər olması Azərbaycanın kosmik texnologiyalarının keyfiyyətini və rəqabət qabiliyyətini sübut edir.
Yeni İqtisadi Fəsil
Bu məlumatlar Azərbaycanın post-neft iqtisadiyyatının yeni strukturunu göstərir. Yeni iqtisadiyyatın sütunları aydındır: strateji xarici investisiyalar kapital təmin edir, yüksək dəyərli əmtəələr və modernləşdirilmiş kənd təsərrüfatı ixracı gəlir yaradır, peyk texnologiyaları kimi yüksək texnologiyalı xidmətlər isə ölkənin gələcək ambisiyalarını göstərir.
Dünyanın digər ölkələri fosil yanacaqlardan uzaqlaşmağa çalışarkən, Azərbaycanın çoxşaxəli strategiyası resurs zəngin ölkələr üçün yeni modelə çevrilə bilərmi?
Teqlər: