Naxçıvanın 2026-cı il büdcəsi analitik hesabat - İnfoqrafika

Portfel.az Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının Naxçıvan Muxtar Respublikasının 2026-cı il büdcə layihəsinə dair hazırladığı rəsmi auditor hesabatını bu yazıda oxucular üçün anlaşılan dildə izah edəcək.

1. Daha Az Subsidiya

Hesabatda ilk nəzərə çarpan və bəlkə də ən vacib tendensiya Naxçıvanın maliyyə müstəqilliyi istiqamətində atdığı ciddi addımdır. Rəsmi təhlil göstərir ki, Naxçıvan büdcəsinin Azərbaycanın mərkəzi dövlət büdcəsindən aldığı subsidiya (dotasiya) 2025-ci il planı ilə müqayisədə 74,1 milyon manat (25,9%) azalacaq.

Bu azalmaya paralel olaraq, Naxçıvanın öz daxili mənbələrindən əldə etdiyi gəlirlər əhəmiyyətli dərəcədə artır. 2026-cı il üçün Naxçıvanın öz gəlirlərinin 2025-ci ilin proqnozuna görə 64,1 milyon manat artaraq 271,6 milyon manata çatacağı proqnozlaşdırılır.

Naxçıvan mərkəzi büdcədən asılılığını azaldır və öz iqtisadi potensialını hərəkətə gətirərək daha dayanıqlı bir maliyyə sistemi qurmağa çalışır. Bu, regionun gələcəkdə öz prioritetlərini müəyyən etmək və öz inkişaf layihələrini maliyyələşdirmək üçün daha çox sərbəstliyə malik olacağı deməkdir.

2. Gözlənilməz İqtisadi Mühərrik

Bəs, Naxçıvanın artan daxili gəlirlərinin əsas mənbəyi haradandır?

Mərkəzi büdcədən ayrılan subsidiyadan sonra Muxtar Respublika büdcəsinin ən böyük ikinci gəlir mənbəyi aksiz vergiləridir.

2026-cı il üçün bu vergilərdən 76 milyon manat gəlir əldə edilməsi proqnozlaşdırılır ki, bu da ümumi büdcə gəlirlərinin 15,7%-ni təşkil edir. Aksizlər adətən tütün, alkoqol, yanacaq kimi spesifik məhsullardan toplandığı üçün bu qədər yüksək paya sahib olması, regionun iqtisadi strukturunda bu sahələrin mühüm rol oynadığını və büdcənin sabitliyində əsas mənbələrdən biri kimi qaldığını göstərir. Bu rəqəm Naxçıvanın iqtisadiyyatının hələ də idxal və istehlak vergilərinə nə dərəcədə bağlı olduğunu göstərir. Gələcək dayanıqlılıq üçün gəlir bazasının şaxələndirilməsi, şübhəsiz ki, gündəmdəki əsas məsələlərdən biri olacaq.

3. İstifadəsiz Qalan Qızıl Mədəni

Hesabat təkcə müsbət tendensiyaları deyil, həm də ciddi idarəetmə boşluqlarını və bu müstəqillik hədəfinə çatmağa mane olan istifadəsiz potensialı üzə çıxarır. Dövlət əmlakının icarəyə verilməsindən əldə edilən gəlirlər bu sahədə ən bariz nümunədir. Auditor təhlili göstərir ki, bu sahədə böyük gəlir potensialı olsa da, ciddi inzibati boşluqlar mövcuddur.

Ən təəccüblü misal Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin balansında olan dövlət əmlakı ilə bağlıdır. Əvvəlki dövrdə 81 icarə müqaviləsi olduğu halda, bu rəqəm hazırda cəmi 5-ə enib. Hesabatda müddəti bitmiş müqavilələrin yenilənməməsinin büdcənin potensial gəlirlərini itirməsinə səbəb olduğu vurğulanır.

4. Ehtiyacdan daha çox subsidiya niyə istənilib?

Birinci bənddə Naxçıvanın mərkəzi büdcədən asılılığını azaltmaq istəyindən bəhs etdik. Lakin Hesablama Palatasının hesabatı bu istəklə idarəetmə reallığı arasında ziddiyyətli bir mənzərəni – "artıqlıq paradoksunu" ortaya qoyur. Hesabatın ən maraqlı nöqtələrindən biri də subsidiya tələblərindəki qeyri-dəqiqliklərlə bağlıdır. Məlum olub ki, 2025-ci ilin ilk doqquz ayında Naxçıvana gəlir və xərcləri tənzimləmək üçün real ehtiyacdan 18,7 milyon manat daha çox subsidiya ayrılıb.

Vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirən odur ki, ilin əvvəlində vahid xəzinə hesabında onsuz da 8,5 milyon manat qalıq vəsait olub, lakin bu məbləğ subsidiya tələbi zamanı nəzərə alınmayıb. Bunu sadə bir dillə "ehtiyatda pul olduğu halda daha çox pul istəmək" kimi izah etmək olar.

Naxçıvan Maliyyə Nazirliyi bu vəziyyəti kassa icrasının ənənəvi metodlarla aparılması və daxilolmaların dəyişkənliyi ilə izah etsə də, Hesablama Palatası bu sahədə hesablamaların dəqiqləşdirilməsi və qənaət imkanlarının yaradılmasının zəruri olduğunu vurğulayıb.

5. Daha Yaxşı Maliyyə İdarəçiliyinə Doğru

Hesablama Palatasının hesabatı sadəcə rəqəmləri yoxlayan bir sənəd deyil, həm də Naxçıvanda büdcə prosesinin təkmilləşdirilməsi üçün bir yol xəritəsi təqdim edir. Hesabatda maliyyə idarəçiliyinin daha şəffaf, hesabatlı və səmərəli olması üçün bir sıra konkret tövsiyələr irəli sürülür:

• Büdcə sənədlərinin keyfiyyətinin artırılması: Hesabat tələb edir ki, büdcə layihəsinə dair izahatlar daha əsaslandırılmış və detallı olsun. Bu, sadəcə kağız işi deyil; bu, vergi ödəyicilərinin pullarının niyə və necə xərclənəcəyini aydın şəkildə anlamaq hüququnun təmin edilməsidir.
• Xərclərin düzgün təsnifləşdirilməsi: Bəzi xərclərin beynəlxalq standartlara uyğun olmayan bölmələrdə göstərildiyi aşkar edilib. Bu, bürokratik bir detal deyil. Xərclər düzgün qruplaşdırılmadıqda, vəsaitlərin həqiqətən təhsiləmi, yoxsa inzibati aparatın saxlanmasınamı xərcləndiyini bilmək qeyri-mümkün olur. Bu, şəffaflığın təməlidir.
• Qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi: Büdcənin tərtibi və icrasına dair qanunvericiliyin modernləşdirilməsi tövsiyə edilir. Müasir iqtisadiyyat köhnə qaydalarla idarə edilə bilməz; səmərəli idarəetmə üçün aydın və müasir hüquqi çərçivə şərtdir.

Yekun

Naxçıvanın 2026-cı il büdcə layihəsi sadəcə bir maliyyə sənədi deyil, həm də bir transformasiya hekayəsidir. Azalan dövlət asılılığı, artan yerli gəlirlər, üzə çıxarılan idarəetmə boşluqları və daha yaxşı maliyyə idarəçiliyinə doğru atılan addımlar – bütün bunlar Muxtar Respublikanın yeni iqtisadi dövrə qədəm qoyduğunu göstərir.