Trampın 2025-ci ildə Ağ Evə qayıdışı qlobal ticarəti sarsıdıb

Donald Trampın 2025-ci ildə yenidən ABŞ prezidenti olması qlobal ticarət sistemini ciddi şəkildə dəyişib. Genişmiqyaslı tarif siyasəti bazarlarda güclü sarsıntı yaradıb və investorlar 2026-cı ildə də qeyri-müəyyənliyin davam edəcəyinə hazırlaşırlar.

Tramp administrasiyası ABŞ-da orta tarif dərəcələrini 2024-cü ilin sonundakı 3%-dən təxminən 17%-ə qaldırıb. Bu addımlar aylıq təxminən 30 milyard dollar büdcə gəliri yaradıb. Tariflər əsasən Çin, Kanada və Meksikanı hədəf alıb və qarşılıqlılıq və milli təhlükəsizlik arqumentləri ilə əsaslandırılıb. Xüsusilə fentanil axınları ön plana çəkilib. Cavab olaraq digər ölkələr də əks-tədbirlər görüb. Bu isə qlobal təchizat zəncirlərini zəiflədib və istehlakçılarla şirkətlər üçün xərcləri artırıb.

2026 üçün əsas suallardan biri Trampın irəli sürdüyü “qarşılıqlı tarif” modelinin hüquqi baxımdan qüvvədə qalacağıdır. ABŞ Ali Məhkəməsinin gələn ilin əvvəlində bu tariflərin qanuniliyinə dair qərar verməsi gözlənilir. Əgər hökumət məğlub olarsa, mövcud ticarət razılaşmalarının yenidən danışıqlara açılması lazım gələ bilər. Bu da bazarlarda qeyri-müəyyənliyi uzada bilər.

Geosiyasi risklər də qalır. 2025-ci ildə əldə olunan ABŞ-Çin ticarət razılaşması 2026-cı ilin ikinci yarısında başa çatır. ABŞ-Kanada-Meksika sazişinin taleyi də sual altındadır. Tramp bu razılaşmanı ya bitirməyə, ya da ciddi dəyişikliklər tələb etməyə hazır olduğunu bildirib. Bu tarixlər yaxınlaşdıqca şirkətlər və hökumətlər yeni danışıqlara və mümkün pozuntulara hazırlaşmalı olacaqlar.

İqtisadçılar xəbərdarlıq edir ki, uzunmüddətli ticarət qeyri-müəyyənliyi investisiyaları və işə qəbul planlarını zəiflədir. Daha yüksək tariflər inflyasiyanı artırır və iqtisadi artımı yavaşladır. Peterson Beynəlxalq İqtisadiyyat İnstitutunun hesablamalarına görə, tariflərin miqyası və qarşılıqlı cavab tədbirlərindən asılı olaraq, 2026-cı ildə həm ABŞ, həm də qlobal iqtisadiyyat daha zəif artım və daha yüksək inflyasiya ilə üzləşə bilər.

Trampın ticarət siyasəti qlobal iqtisadiyyatda dərin iz buraxıb. Qarşıdakı dövr isə hüquqi, diplomatik və iqtisadi suallar fonunda hələ də qeyri-müəyyən görünür.