Corc Sorosun refleksivlik nəzəriyyəsi və Sİ bumunun riskləri

Corc Sorosun refleksivlik nəzəriyyəsi bazarlarda qavrayışların fundamental göstəricilərə təsir etdiyini və bunun özünü gücləndirən yüksəlişlər və ya enişlər yaratdığını deyir. Bu yanaşma Sİ sektorunun sürətli böyüməsini və mümkün həddən artıq qiymətləndirmə risklərini anlamağa kömək edir.

Sorosun fikrincə bazarlar tarazlıqdan tez-tez yayınır. Bunun səbəbi insanın düşüncə qərəzləridir. İştirakçıların baxışları qiymətləri formalaşdırır. Qiymətlər isə şirkətlərin qərarlarına, investisiyalarına və davranışlarına təsir edir. Bu iki proses bir-birini qidalandırır və geribildirim dövrü yaradır.

Sİ bumunda da oxşar mexanizm görünür. Keçmişdə 1960-cı illərin konqlomerat dalğası və ya dot-com dövründə olduğu kimi, texnologiyanın “inqilabi” potensialı ətrafında yaranan həyəcan qiymətləri yüksəldir. Yüksək qiymətlər isə iri həcmli investisiyalara yol açır. 2025-ci ildə hiperskeylerlərin 300–400 milyard dollar həcmində Sİ xərcləmələri bunun nümunəsidir. Bu xərclər qısa müddətdə gəlirləri dəstəkləyir və optimizmi daha da gücləndirir.

Sİ ətrafında maliyyə dövriyyəsi də qapalı hal alır. Microsoft, Amazon, Google və Meta kimi nəhənglər pul axınlarının təxminən 70 faizini Sİ infrastrukturuna yönəldir. Nvidia-nın OpenAI-yə sərmayə qoyması, OpenAI-nin isə yenidən Nvidia çipləri alması bu dairəvi strukturu göstərir. Mövcud Sİ gəlirləri hələ nisbətən məhdud olsa da, bu mexanizm böyümə hekayəsini “doğrulayır”.

Bazar strukturu da Sİ ətrafında yenidən formalaşır. Vençur fondları, suveren fondlar və yeni “neo-cloud” şirkətləri bu prosesə qoşulur və refleksivliyi gücləndirir. Lakin Soros xəbərdarlıq edir ki, bir məqamda qavrayışla reallıq arasında uyğunsuzluq yarana bilər. Məsələn, Goldman Sachs hesab edir ki, indiki xərcləri əsaslandırmaq üçün trilyonlarla dollarlıq məhsuldarlıq artımı lazımdır.

Dot-com dövründə olduğu kimi əgər gəlirlər investisiya sürətinə çatmasa, geri dönüş riski yarana bilər. Fərq ondadır ki, Sİ sahəsində az sayda güclü oyunçu var və real məhsuldarlıq potensialı mövcuddur. Yenə də refleksivlik göstərir ki, “tam sürətlə irəli” düşüncəsi risklidir. Artıq tutum, artan rəqabət və gəlirlərin gecikməsi bu özünü gücləndirən dövrəni tərsinə çevirə bilər.