Azərbaycanın 2025-ci il üçün xarici ticarətinin iqtisadi təhlili

Azərbaycanın 2025-ci ilin Yanvar-Oktyabr Ayları üzrə Xarici Ticarət Performansının İqtisadi Təhlili

1.0 Ümumi Xarici Ticarət Göstəriciləri və Dinamikası

Bu fəsil hesabat dövrü üçün Azərbaycanın xarici ticarətinin ümumi mənzərəsini təqdim edir, ölkənin makroiqtisadi sağlamlığının əsas göstəricilərini – ticarət dövriyyəsi, ixrac, idxal və ticarət saldosunu təhlil edir. Bu göstəricilərin təhlili, ümumi müsbət ticarət balansına baxmayaraq, aylıq kəsirlərin mövcudluğunu ortaya qoyur və iqtisadiyyatın xarici şoklara davamlılığının, beynəlxalq rəqabət qabiliyyətinin və ümumi iqtisadi aktivliyin qiymətləndirilməsi üçün fundamental əsas rolunu oynayır.

2025-ci ilin ilk on ayı ərzində Azərbaycanın xarici ticarət əlaqələri yüksək aktivlik nümayiş etdirmişdir. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına əsasən, bu dövrdə ümumi ticarət dövriyyəsinin həcmi 40,862.04 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir. Bu dövriyyənin strukturunda ixrac əməliyyatları üstünlük təşkil edərək, 21,636.82 milyon ABŞ dolları (ümumi dövriyyənin 52.95%-i) olmuşdur. İdxal əməliyyatlarının dəyəri isə 19,225.23 milyon ABŞ dolları (ümumi dövriyyənin 47.05%-i) səviyyəsində qərarlaşmışdır. Nəticədə, hesabat dövrü üzrə xarici ticarət balansında 47.052,411.59 milyon ABŞ dolları həcmində müsbət saldo (profisit) yaranmışdır.

Aylıq ticarət dinamikası təhlil edildikdə, ixrac və idxal həcmlərində il ərzində əhəmiyyətli dalğalanmalar müşahidə olunur. "Əlavə 1"-dəki məlumatlara əsasən, ən yüksək ticarət dövriyyəsi oktyabr ayında (5.45 milyard), ən aşağı dövriyyə isə mart ayında (3.14 milyard) qeydə alınmışdır. Xüsusilə diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, ümumi profisitə baxmayaraq, fevral (-355.87 milyon), aprel (-70.84 milyon) və sentyabr (-$175.19 milyon) aylarında ticarət balansında mənfi saldo yaranmışdır. Bu, həmin aylarda idxal həcminin ixracı üstələməsindən xəbər verir və xarici ticarətin aylıq dəyişkənliyini göstərir.

Ümumilikdə, hesabat dövrü üzrə müsbət ticarət saldosunun əldə olunması ölkəyə valyuta daxilolmalarının xaricə valyuta axınlarını üstələdiyini göstərir ki, bu da tədiyə balansının cari hesablar hissəsini gücləndirir və makroiqtisadi sabitliyə töhfə verir. Bu müsbət nəticənin formalaşmasında ixracın strukturu həlledici rol oynayır ki, bu da növbəti bölmədə daha ətraflı təhlil ediləcəkdir.

2.0 İxracın Strukturu və Əsas İstiqamətlərinin Təhlili

Bu fəsil Azərbaycanın ixrac portfelini, onun neft-qaz sektorundan asılılıq dərəcəsini və iqtisadi şaxələndirmə siyasətinin mühüm tərkib hissəsi olan qeyri-neft sektorunun inkişaf perspektivlərini anlamaq üçün vacibdir. Bu təhlil, bir tərəfdən enerji sektorunun valyuta gəlirlərini təmin edən həlledici rolunu, digər tərəfdən isə qeyri-neft sektorunun şaxələndirmə cəhdlərinin məhdud miqyasını və bazar asılılıqlarını ortaya qoyur.

Hesabat dövründə ixrac əməliyyatlarının mülkiyyət formaları üzrə bölgüsü göstərir ki, özəl sektor ixracda aparıcı mövqeyə malikdir. Belə ki, ümumi ixracın 54.56%-i (11,805.65 milyon) özəl sektorun, 44.94%-i (9,722.82 milyon) dövlət sektorunun, 0.50%-i ($108.35 milyon) isə fiziki şəxslərin payına düşür. Özəl sektorun dominantlığı bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin güclənməsini və sahibkarlığın ixracyönümlü fəaliyyətinin artdığını göstərir.

2.1 Neft-Qaz Sektorunun İxracdakı Dominantlığı

Azərbaycanın ixrac strukturunda neft-qaz sektoru ənənəvi olaraq mütləq üstünlüyünü qorumaqda davam edir. Təhlil edilən dövrdə "Mineral yanacaq, neft və onların qovulma məhsulları" (mal kodu 27) məhsul qrupunun ixracı $18,745.95 milyon təşkil edərək, ümumi ixracın 86.64%-ni formalaşdırmışdır. İxrac portfelinin bu yüksək konsentrasiyası ölkə iqtisadiyyatının və valyuta gəlirlərinin enerji resurslarının dünya bazar qiymətlərindən asılılığını bir daha təsdiq edir.

"Əlavə 3"-dəki detallı məlumatlar göstərir ki, bu sektor daxilində iki əsas məhsul ixracın onurğa sütununu təşkil edir:

• Xam Neft (kod 2709): $10,849.72 milyon dəyərində ixrac olunaraq ümumi ixracın 50.14%-ni təşkil etmişdir.
• Təbii Qaz (kod 271121): $7,417.8 milyon dəyərində ixrac olunaraq ümumi ixracın 34.28%-ni təşkil etmişdir.

Xam neft ixracının coğrafi təhlili göstərir ki, əsas alıcılar Avropa ölkələridir. "Əlavə 3.3" sənədinə əsasən, xam neft ixrac edilən ilk 5 ölkə aşağıdakılardır:

1. İtaliya: $6,231.5 milyon
2. Çexiya: $701.4 milyon
3. Xorvatiya: $634.6 milyon
4. Almaniya: $502.0 milyon
5. Rumıniya: $475.9 milyon

Bu siyahıdan göründüyü kimi, İtaliya Azərbaycan xam neftinin ən böyük alıcısı olmaqla mütləq liderdir və bu, ölkənin enerji təhlükəsizliyi siyasətində Avropa istiqamətinin strateji əhəmiyyətini vurğulayır.

2.2 Qeyri-Neft Sektorunun İxrac Performansı

İqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və neft amilindən asılılığın azaldılması baxımından qeyri-neft ixracının performansı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Hesabat dövründə qeyri-neft ixracının ümumi həcmi $2,987.82 milyon ABŞ dolları olmuş, bu da ümumi ixracın 13.81%-nə bərabərdir. Bu rəqəm hələ də neft-qaz sektoru ilə müqayisədə kiçik olsa da, iqtisadi diversifikasiya istiqamətində görülən işlərin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

"Əlavə 3"-dəki məlumatlara əsasən, qeyri-neft ixracında ən böyük paya malik məhsul qrupları aşağıdakı cədvəldə təqdim olunur:

Məhsul Qrupu

Qeyri-Neft İxracında Payı (%)

Tərəvəz və meyvə 23.28%

Plastmassa və onlardan hazırlanan məmulatlar 10.62%

Kimya sənayesi məhsulları 9.55%

Alüminium və onlardan hazırlanan məmulatlar 5.87%

Pambıq lifi 4.79%

Qeyri-neft ixracının strukturunda kənd təsərrüfatı və aşağı əlavə dəyərli ilkin emal məhsullarının üstünlük təşkil etməsi, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinin hələ də ilkin mərhələdə olduğunu və daha yüksək texnoloji və mürəkkəb məhsulların istehsalına keçidin strateji prioritet olaraq qaldığını göstərir. Qeyri-neft məhsullarının ixrac edildiyi əsas tərəfdaş ölkələrin təhlili ("Əlavə 5.2") göstərir ki, bu bazarlar ümumi ixrac bazarlarından fərqlənir. Rusiya Federasiyası qeyri-neft ixracının 32.43%-ni qəbul edərək bu seqmentdə mütləq liderdir. İkinci yerdə isə 16.28% payla Türkiyə qərarlaşmışdır. Bu, qonşu ölkələrlə dərin iqtisadi əlaqələrin və bu bazarların Azərbaycanın qeyri-neft məhsulları üçün əsas satış kanalı olmasının göstəricisidir.

İxracın təhlili iqtisadiyyatın güclü və zəif tərəflərini aydın şəkildə ortaya qoyur. Növbəti bölmədə isə ölkənin idxal etdiyi məhsulların və idxal tərəfdaşlarının təhlili vasitəsilə daxili tələbatın strukturu araşdırılacaqdır.

3.0 İdxalın Strukturu və Əsas Tərəfdaşların Təhlili

Bu fəsil Azərbaycan iqtisadiyyatının daxili tələbatını, texnoloji asılılıqlarını və istehlak bazarlarının xüsusiyyətlərini əks etdirən idxal strukturunu araşdırır. İdxal olunan malların təhlili sənaye, kənd təsərrüfatı və xidmət sektorlarının hansı xarici məhsul və avadanlıqlardan asılı olduğunu anlamağa, eyni zamanda sənaye modernləşməsinə olan tələbatla təchizat zənciri asılılıqları arasındakı balansı qiymətləndirməyə imkan verir.

Hesabat dövründə idxal əməliyyatlarının sektorlar üzrə bölgüsündə, ixracda olduğu kimi, özəl sektor aparıcı rol oynayır. Ümumi idxalın 58.45%-i (11,237.29 milyon) özəl sektorun, 32.25%-i (6,200.09 milyon) dövlət sektorunun, 9.30%-u ($1,787.84 milyon) isə fiziki şəxslərin payına düşür. Fiziki şəxslərin idxaldakı payının ixracla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olması, əsasən, fərdi istehlak mallarının (məsələn, avtomobillər) idxalı ilə bağlıdır.

3.1 Əsas İdxal Məhsul Qrupları

"Əlavə 4" sənədinə əsasən, idxalın məhsul strukturu ölkənin sənayeləşmə və istehlak ehtiyaclarını əks etdirir. Ən böyük paya malik məhsul qrupları aşağıdakılardır:

• Maşın, mexanizm, elektrik aparatları, avadanlıqlar (kod 84-85): Ümumi idxalın 15.44%-ni təşkil edərək ölkənin sənaye və texnoloji modernləşməyə olan tələbatını göstərir.
• Nəqliyyat vasitələri və onların hissələri (kod 86-89): İdxalın 12.52%-lik payı ilə ikinci yerdədir ki, bu da həm sənaye, həm də fərdi istehlak üçün nəqliyyat vasitələrinə yüksək tələbatdan xəbər verir.
• Yeyinti məhsulları: Ümumi idxalın 11.00%-ni təşkil edərək, daxili istehsalın tələbatı tam ödəmədiyi bəzi ərzaq məhsulları üzrə idxaldan asılılığı əks etdirir.
• Qara metallar və onlardan hazırlanan məmulatlar (kod 72-73): İdxalın 4.80%-ni təşkil edərək tikinti və sənaye sektorlarının xammal ehtiyaclarını göstərir.

Avtomobil idxalının detallı təhlili göstərir ki, 2025-ci ilin ilk on ayında ölkəyə cəmi 94,583 ədəd avtomobil ($1,793.09 milyon dəyərində) idxal olunmuşdur. Diqqətçəkən tendensiya ekoloji cəhətdən daha təmiz nəqliyyat vasitələrinə artan tələbatdır. Belə ki, idxal olunan minik avtomobillərinin 51,133 ədədi hibrid, 1,732 ədədi isə tam elektrik mühərrikli olmuşdur. Hibrid avtomobillərin daxili bölgüsü göstərir ki, idxalın 37,476 ədədini plug-in hibridlər (870360/70), 13,657 ədədini isə standart hibridlər (870340/50) təşkil etmişdir. Plug-in hibridlərin bu qədər üstünlük təşkil etməsi, standart hibridlərlə müqayisədə şarj infrastrukturu və enerji siyasəti üçün fərqli tələblər irəli sürür.

3.2 Əsas İdxal Tərəfdaşları

"Əlavə 5.1"-də təqdim olunan idxal tərəfdaşlarının siyahısı Azərbaycanın təchizat zəncirlərinin coğrafi strukturunu nümayiş etdirir. İlk üç ölkə idxalın demək olar ki, yarısını (46.09%) təmin edir:

1. Çin: Ümumi idxalın 19.43%-i ilə Azərbaycanın ən böyük təchizatçısıdır.
2. Rusiya: 16.52% payla ikinci yerdədir.
3. Türkiyə: 10.14% payla üçüncü əsas idxal tərəfdaşıdır.

Bu ölkələrdən idxalın yüksək həcmi həm coğrafi yaxınlıq, həm də iqtisadi əlaqələrin dərinliyi ilə izah olunur. İdxal təhlili göstərir ki, Azərbaycanın daxili bazarı əsasən sənaye, texnologiya, nəqliyyat və yeyinti məhsullarının idxalından asılıdır. Növbəti fəsildə ticarətin coğrafi diversifikasiyası və əsas iqtisadi bloklarla münasibətlər daha geniş müzakirə olunacaqdır.

4.0 Ticarətin Coğrafi Yönümləri və Tərəfdaşlarla Əlaqələr

Bu təhlil Azərbaycanın xarici ticarət siyasətinin coğrafi prioritetlərini, əsas iqtisadi bloklarla (Avropa İttifaqı və MDB) münasibətlərini və ticarət asılılıqlarını anlamaq üçün vacibdir. Təhlil, bir tərəfdən Avropa İttifaqına yönəlmiş enerji ixracı ilə formalaşan kəskin profisiti, digər tərəfdən isə MDB ölkələrindən idxal asılılığı ilə yaranan ticarət kəsirini ortaya qoyaraq ölkənin ikili ticarət strategiyasını nümayiş etdirir.

"Əlavə 5.1"-ə əsasən, ümumi ticarət dövriyyəsinin həcminə görə Azərbaycanın ilk beş tərəfdaşı aşağıdakılardır:

1. İtaliya: Ümumi dövriyyənin 25.83%-i
2. Türkiyə: Ümumi dövriyyənin 11.67%-i
3. Rusiya: Ümumi dövriyyənin 10.16%-i
4. Çin: Ümumi dövriyyənin 9.34%-i
5. Almaniya: Ümumi dövriyyənin 3.03%-i

Bu siyahı göstərir ki, ticarət dövriyyəsi məhdud sayda ölkə arasında yüksək dərəcədə cəmləşmişdir. İtaliyanın liderliyi tamamilə enerji ixracı ilə bağlıdır, Türkiyə və Rusiya isə həm ixrac, həm də idxalda mühüm rol oynayır.

4.1 Avropa İttifaqı və MDB ilə Ticarət Balansının Müqayisəsi

Azərbaycanın əsas ticarət blokları olan Avropa İttifaqı (Aİ) və Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB) ilə ticarət əlaqələrinin müqayisəli təhlili maraqlı mənzərə ortaya qoyur. Bu iki blokla ticarət strukturu kəskin şəkildə fərqlənir:

• Avropa İttifaqı ilə ticarət: Azərbaycanın ümumi ixracının 69.60%-i (15,059.99 milyon) Aİ ölkələrinə yönəldiyi halda, ümumi idxalın yalnız 12.06%-i (2,318.32 milyon) bu blokdan daxil olur. Nəticədə bu blokla ticarət balansında Azərbaycan üçün böyük profisit mövcuddur ki, bu isə Bölmə 2.1-də təhlil edildiyi kimi, Azərbaycanın xam neft və təbii qaz ixracının tamamilə bu bazarda cəmləşməsinin birbaşa nəticəsidir.
• MDB ilə ticarət: MDB ilə münasibətlərdə tamamilə fərqli bir vəziyyət müşahidə olunur. İxracın cəmi 6.76%-i (1,462.17 milyon) MDB ölkələrinə getsə də, idxalın 24.99%-i (4,804.71 milyon) məhz bu regiondan təmin edilir. Bu asimmetriya nəticəsində MDB ilə ticarət balansında Azərbaycan üçün böyük həcmli kəsir yaranır ki, bu da MDB ölkələrinin həm idxal üçün əsas təchizatçı, həm də Bölmə 2.2-də göstərildiyi kimi, Azərbaycanın qeyri-neft ixracı üçün əsas hədəf bazar olmasının mürəkkəb dinamikasını göstərir.

Bu iki blokla ticarət əlaqələrinin fərqli strukturu Azərbaycanın qlobal iqtisadiyyatda oynadığı rolu aydın şəkildə göstərir: Qərbə əsasən xammal (neft və qaz) ixracatçısı, qonşu MDB regionu üçün isə hazır məhsulların idxalçısı və qismən qeyri-neft məhsullarının ixracatçısı kimi çıxış edir. Təqdim olunan statistik məlumatlar əsasında ümumi nəticələr son fəsildə ümumiləşdiriləcəkdir.

5.0 Yekun Nəticələr və İqtisadi Çıxarışlar

Bu yekun fəsil 2025-ci ilin ilk on ayının xarici ticarət performansının əsas nəticələrini ümumiləşdirir və Azərbaycanın iqtisadi siyasəti üçün mühüm olan tendensiyaları və strateji çağırışları vurğulayır. Aparılan təhlil ölkə iqtisadiyyatının həm mövcud güclü tərəflərini, həm də davamlı inkişaf üçün həll edilməsi vacib olan struktur zəifliklərini aydın şəkildə ortaya qoyur.

Hesabat dövrü üzrə əsas iqtisadi çıxarışlar aşağıdakı kimi ümumiləşdirilə bilər:

1. Müsbət Ticarət Balansı və Enerji Asılılığı: Hesabat dövründə $2.4 milyardlıq müsbət ticarət saldosuna nail olunsa da, ixracın 86%-dən çoxunun neft və qaz hesabına formalaşması iqtisadiyyatın enerji qiymətlərindən yüksək asılılığını davam etdirir. Bu, iqtisadiyyatı qlobal enerji bazarlarındakı qiymət şoklarına qarşı həssas vəziyyətdə saxlayır və davamlı makroiqtisadi sabitlik üçün risklər yaradır.
2. Qeyri-Neft Sektorunun İnkişafı və Bazar Konsentrasiyası: Qeyri-neft ixracı ümumi ixracın 13.81%-ni təşkil edərək artım nümayiş etdirsə də, bu ixrac əsasən kənd təsərrüfatı və ilkin emal məhsullarından ibarətdir və coğrafi baxımdan Rusiya və Türkiyə bazarlarında cəmləşmişdir. Bu vəziyyət, bazar diversifikasiyası və daha yüksək dəyər zəncirlərinə inteqrasiya zərurətini kəskin şəkildə ortaya qoyur.
3. İdxalın Diversifikasiyası və Tərəfdaşların Rolu: İdxal strukturu ölkənin sənaye və texnoloji mallarına olan tələbatını əks etdirir. Çin, Rusiya və Türkiyənin ümumi idxalın təxminən yarısını təmin etməsi təchizat zəncirinin dayanıqlılığı baxımından potensial risklər yaradır və idxal coğrafiyasının şaxələndirilməsinin vacibliyini göstərir.

Mənbə: https://customs.gov.az/uploads/foreign/2025/2025_10.pdf?v=1763367090