Tramp niyə Qrenlandı ələ keçirməyə bu qədər köklənib?

portfel.az xəbər verir ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Qrenlandı əldə etmək mövzusunda israrını yenidən gündəmə gətirib. Bu açıqlamalar ABŞ xüsusi təyinatlı qüvvələrinin 3 yanvar 2026-cı ildə Venesuela Prezidenti Nikolas Maduronu ələ keçirməsindən cəmi bir neçə gün sonra səslənib. Hadisələrin zamanlaması Danimarka və NATO müttəfiqlərini ciddi şəkildə narahat edib. Onlar Venesueladakı əməliyyatı Trampın ərazi iddiaları naminə hərbi gücdən istifadə etməyə hazır olduğunun sübutu kimi dəyərləndirib. Tramp Air Force One təyyarəsində jurnalistlərə açıqlamasında “Qrenlanda mütləq ehtiyacımız var” deyərək adanın “Rusiya və Çin gəmiləri ilə əhatə olunduğunu” və ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıdığını iddia edib. Danimarka isə bu arqumentləri əsassız hesab edib.

Trampın Qrenlanda marağı ilk prezidentliyi dövründən başlayıb. O zaman ada Şimali Amerika ilə Avropa arasında yerləşən strateji Arktika mövqeyinə görə diqqət çəkib və 1951-ci il müdafiə sazişi çərçivəsində ABŞ-ın Pituffik Kosmik Bazasına ev sahibliyi edib. Qrenlandın istifadə olunmamış nadir torpaq elementləri, neft və qaz ehtiyatlarının dəyərinin trilyonlarla dollarla ölçüldüyü bildirilir. Bu resurslar Çinin qlobal nadir torpaq bazarının təxminən 90 faizinə nəzarət etdiyi bir dövrdə ABŞ üçün təchizat zənciri baxımından mühüm hesab edilib. Tramp 2025-ci ilin dekabrında Luiziana ştatının qubernatoru Ceff Landrini xüsusi elçi təyin edərək ona açıq şəkildə “Qrenlandı ABŞ-ın bir hissəsinə çevirmək” tapşırığını verib.

Venesuelada həyata keçirilmiş sürətli Delta Force əməliyyatı narahatlığı daha da artırıb. Rəsmi müharibə elan edilmədən Maduronun ölkədən çıxarılması Danimarka Baş naziri Mette Frederiksen tərəfindən “haqlı olan gücdür” yanaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirilib və NATO daxilində birliyin zəifləyə biləcəyi xəbərdarlığı edilib. Frederiksen “Qrenland satılmır” mövqeyini bir daha vurğulayıb və nəzarəti gücləndirmək üçün F-35 qırıcıları və infrastruktur yatırımlarını artıracaqlarını bildirib.

Danimarka ABŞ-dan gələn təhdidləri öz suverenliyi üçün mövcudluq riski kimi görüb. Frederiksenin “tam böhran rejimində” olduğu qeyd olunub. Qrenland əhalisinin təxminən 57 min nəfərdən ibarət inuit çoxluğu ABŞ-a birləşməyə qarşı çıxıb və müstəqilliyi üstün tutub. Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmer də daxil olmaqla bir sıra Avropa liderləri Danimarka ilə həmrəylik nümayiş etdirib və bunun Ukrayna gərginliyindən də ağır nəticələr doğura biləcək alyans parçalanmasına səbəb ola biləcəyini bildirib.

Analitiklərin fikrincə, Qrenland mövzusu transatlantik birlik üçün ən ciddi risklərdən biri sayılıb. Danimarkanın hərbi imkanlarının məhdud olması da narahatlığı artırıb. Soyuq müharibə dövründə ABŞ bazalarında 6 minədək hərbçi olduğu halda, bu rəqəm hazırda təxminən 150 nəfər təşkil edib. Eyni zamanda, Kopenhagen mümkün ticarət təzyiqlərindən ehtiyat edib.

Ekspertlər bildiriblər ki, beynəlxalq hüquq zorakı ərazi ilhaqını qadağan edib və NATO-nun 5-ci maddəsi kollektiv müdafiəni işə sala bilər. Trampın son açıqlamaları isə ABŞ-ın bu öhdəliklərə münasibətinin sual altına düşdüyünü göstərib. Hərbi ələ keçirmə ssenarisi “çox az ehtimallı” hesab edilsə də, Venesuela hadisəsindən sonra Trampın davranışlarının proqnozlaşdırılmasının çətinləşdiyi vurğulanıb.

Mümkün kompromis variantı kimi ABŞ-ın Qrenlandda hərbi bazalar və mədən hüquqlarını genişləndirməsi müzakirə edilib. Bununla belə, Trampın “eksklüziv təsir dairəsi” yanaşmasının müttəfiqləri uzaqlaşdıra biləcəyi bildirilib. Qrenland sakinləri isə bu yanaşmanı “kobud və hörmətsiz” kimi dəyərləndirib. Trampın apreldə Pekinə planlaşdırdığı səfər fonunda Avropa Arktikada gərginliyin artacağından ehtiyatlanıb.