Fond bazarında vasitəçilər necə işləyir

Ümumi mənzərə

Fond bazarında bir səhm almaq ekranda sadə görünür. Siz platformaya daxil olursunuz, almaq istədiyiniz qiyməti seçirsiniz və sifarişi göndərirsiniz. Amma bu düymənin arxasında bir neçə qurum birlikdə işləyir.

Bu qurumlara bazar vasitəçiləri və ya maliyyə vasitəçiləri (financial intermediaries) deyilir. Onların işi investorla bazar infrastrukturu arasında körpü yaratmaqdır. Hər biri fərqli funksiyanı yerinə yetirir və əməliyyatın problemsiz tamamlanmasına kömək edir.

Məsələn, Rəşad Bakı Fond Birjasında (BFB) listinqdə olan yerli bir şirkətin səhmini almaq istəyir. O, birbaşa birjanın qapısını döyüb sifariş vermir. Əvvəl broker vasitəsilə ticarət hesabından istifadə edir, sonra alınan qiymətli kağız depo hesabında saxlanılır, pul isə bank hesabı ilə hərəkət edir.

Bu struktur ilk baxışda artıq mərhələ kimi görünə bilər. Əslində isə rolların bölünməsi bazarın daha nizamlı, izlənilə bilən və təhlükəsiz işləməsinə xidmət edir.

Broker nə iş görür

Broker (broker) investorun fond bazarına giriş nöqtəsidir. Siz səhm, istiqraz və digər maliyyə alətlərini almaq və ya satmaq istəyəndə əmri broker üzərindən göndərirsiniz. Broker sizin sifarişinizi bazara ötürən vasitəçi rolunu oynayır.

Azərbaycanda maliyyə bazarlarına nəzarət Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən həyata keçirilir. Broker xidmətləri göstərən qurumların hansı lisenziya və icazələrlə işləməsi ayrıca tənzimlənən mövzudur. [YOXLA: Azərbaycanda broker/investisiya şirkəti lisenziyası üzrə dəqiq terminologiya — redaktor təsdiqləsin]

Broker sizə ticarət hesabı (trading account) təqdim edir. Bu hesab alqı-satqı əmrlərinin verildiyi yerdir. Depo hesabı isə səhmlərin saxlandığı yerdir. Yəni biri əməliyyat üçündür, digəri mülkiyyətin uçotu üçündür.

Broker seçərkən yalnız komissiyaya baxmaq kifayət deyil. Platformanın istifadəsi rahat olmalıdır, dəstək xidməti suallara cavab verməlidir, hesabatlar aydın görünməlidir. Investor həmçinin brokerin şəffaflığına və tənzimləyici tələblərə uyğun işləməsinə diqqət etməlidir.

Brokerlə əlaqə müxtəlif formalarda ola bilər. Ən sadə üsul ticarət platformasına daxil olub sifarişi özünüz verməkdir. Bəzi hallarda müştəri zəng edərək əməliyyat tapşırığı da verə bilər. Daha peşəkar istifadəçilər üçün proqram interfeysi (API) vasitəsilə avtomatlaşdırılmış əmrlər də mümkün ola bilər.

Brokerin əsas işi sifarişi bazara ötürməklə bitmir. O, hesab üzrə çıxarışlar, əməliyyat tarixçəsi, mənfəət-zərər hesabatları və müqavilə qeydləri təqdim edə bilər. Müqavilə qeydi (contract note) gün ərzində etdiyiniz əməliyyatların yazılı təsdiqidir.

Broker bu xidmətlərə görə komissiya alır. Komissiyanın məbləği və hesablanma qaydası brokerdən brokerə dəyişə bilər. Burada dəqiq rəqəm yazmaq düzgün olmaz, çünki tariflər zamanla dəyişir və hər qurumda fərqli ola bilər.

Depo hesabı niyə lazımdır

Səhm şirkətdə pay sahibliyini ifadə edir. Keçmişdə belə sahiblik kağız sertifikatlarla təsdiqlənirdi. İndi isə qiymətli kağızlar əsasən elektron formada saxlanılır. Kağız sənədin elektron uçota çevrilməsi dematerializasiya (dematerialization) adlanır.

Elektron qiymətli kağızların saxlandığı hesaba depo hesabı deyilir. Sadə dillə desək, depo hesabı səhmləriniz üçün elektron seyf kimidir. Siz alqı-satqını ticarət hesabında edirsiniz, amma sahib olduğunuz qiymətli kağız depo hesabında uçota alınır.

Azərbaycanda depo sistemi Milli Depozit Mərkəzi ilə bağlıdır. Depozitar (depository) qiymətli kağızların elektron formada saxlanılması və uçotu üzrə bazar infrastrukturunun vacib hissəsidir. Investor adətən bu sistemlə birbaşa deyil, bazar iştirakçıları vasitəsilə işləyir. [YOXLA: Azərbaycanda depo hesabının investor üçün açılma modeli və iştirakçı terminologiyası — redaktor təsdiqləsin]

Tutaq ki, Aysel yerli istehsal şirkətinin 100 səhmini almaq istəyir. O, broker platformasında sifariş verir və əməliyyat baş tutur. Pul onun ticarət hesabından çıxır, alınan səhmlər isə depo hesabında onun adına görünür.

Eyni səhmləri satmaq istəyəndə proses tərsinə işləyir. Aysel satış əmri verir, broker əmri bazara ötürür. Satış tamamlandıqdan sonra həmin səhmlər depo hesabından çıxılır və pul hesablaşma prosesindən sonra onun hesabında əks olunur.

Burada vacib fikir budur: broker sizin bazara girişinizdir, depo hesabı isə sahiblik qeydlərinin saxlandığı yerdir. Bu iki hesab bir-biri ilə əlaqəli işləsə də, funksiyaları eyni deyil.

Bank hesabının rolu

Fond bazarında pulun hərəkəti bank hesabı olmadan mümkün deyil. Siz ticarət hesabınıza vəsait köçürəndə bunu bank hesabınız vasitəsilə edirsiniz. Satışdan sonra vəsait çıxarmaq istəyəndə də pul bank hesabınıza yönləndirilir.

Broker adətən sizin bank hesabınızı təsdiqləyir və onu ticarət hesabınızla əlaqələndirir. Bu, vəsaitin kənar şəxslərə deyil, sizə məxsus hesaba köçürülməsi üçün vacibdir. Bəzi sistemlərdə bir neçə bank hesabı əlavə etmək mümkün ola bilər, amma çıxarış qaydaları fərqli ola bilər.

Dividend ödənişləri və digər korporativ ödənişlər də adətən investorun qeydiyyatda olan bank hesabına yönləndirilir. Buna görə hesab məlumatlarının düzgün olması vacibdir. Bank hesabı dəyişəndə müvafiq məlumatların broker və depo sistemi üzrə yenilənməsi tələb oluna bilər.

Beləliklə, fond bazarında üç hesabı qarışdırmamaq lazımdır. Bank hesabı pul üçündür. Ticarət hesabı alqı-satqı əmrləri üçündür. Depo hesabı isə aldığınız qiymətli kağızların saxlanması üçündür.

Klirinq və hesablaşma nədir

Siz bir səhm aldığınız zaman qarşı tərəfdə onu satan başqa bir investor olur. Sistem alıcını və satıcını uyğunlaşdırmalı, pulu düzgün tərəfə, səhmi isə düzgün sahibə çatdırmalıdır. Bu proses klirinq (clearing) və hesablaşma (settlement) adlanır.

Məsələn, Elçin 1 səhmi 4 manata almaq istəyir. Nigar isə eyni səhmi 4 manata satmağa razıdır. Əməliyyat baş tutanda Elçinin hesabından 4 manat çıxmalı, Nigarın hesabına 4 manat keçməlidir. Eyni zamanda səhm Nigarın depo hesabından çıxıb Elçinin depo hesabına yazılmalıdır.

Klirinq sistemi bu prosesin düzgün və vaxtında tamamlanmasına xidmət edir. Onun əsas məqsədi tərəflərdən birinin əməliyyatdan geri çəkilməsi və ya öhdəliyi yerinə yetirməməsi riskini azaltmaqdır.

Investor bu qurumlarla adətən birbaşa ünsiyyətdə olmur. Siz platformada yalnız alış və ya satış nəticəsini görürsünüz. Amma arxa planda əməliyyatın hesablanması, yoxlanması və yekunlaşdırılması üçün ayrıca infrastruktur işləyir. [YOXLA: Azərbaycanda BFB əməliyyatlarında klirinq və hesablaşma funksiyasını icra edən qurumların adı — redaktor təsdiqləsin]

Bu mərhələ xüsusilə ona görə vacibdir ki, bazar yalnız sifarişlərin toqquşduğu yer deyil. Bazar həm də öhdəliklərin icra olunduğu sistemdir. Alıcı pulu ödəməli, satıcı isə qiymətli kağızı təhvil verməlidir.

Niyə hər şeyi bir qurum etmir

Yeni başlayan investor tez-tez belə düşünür: niyə broker, depo hesabı, bank və klirinq ayrıca olmalıdır? Niyə hamısını bir hesabda saxlamaq olmaz?

Bunun səbəbi funksiyaların ayrılmasıdır. Broker sifarişi bazara çıxarır. Depozitar sahiblik qeydlərini saxlayır. Bank pulun hərəkətini təmin edir. Klirinq və hesablaşma infrastrukturu əməliyyatın tamamlanmasına nəzarət edir.

Bunu bazar alış-verişinə bənzətmək olar. Satıcı ilə danışdığınız yer piştaxtadır, pulun saxlandığı yer pul kisəsidir, aldığınız malı apardığınız yer isə evinizdir. Hər biri eyni prosesin hissəsidir, amma funksiyası ayrıdır.

Fond bazarında da bu ayrım investorun müdafiəsi və əməliyyatların izlənməsi üçün vacibdir. Əgər bütün funksiyalar bir yerdə cəmlənsəydi, səhv, sui-istifadə və sistem riski daha ciddi ola bilərdi. Ayrı-ayrı qurumların olması nəzarəti və hesabatlılığı gücləndirir.

Investor nəyi yadda saxlamalıdır

Səhm alanda yalnız “al” düyməsinə baxmaq kifayət deyil. Həmin düymənin arxasında broker, birja, depo sistemi, bank və hesablaşma infrastrukturu dayanır. Bu qurumların hər biri əməliyyatın bir hissəsini yerinə yetirir.

Siz bu qurumların hamısı ilə gündəlik əlaqədə olmaya bilərsiniz. Amma onların rolunu bilmək, hesablarınızı və risklərinizi daha yaxşı anlamağa kömək edir. Xüsusilə ticarət hesabı ilə depo hesabının fərqini anlamaq vacibdir.

Praktiki yanaşma belədir: brokeri rahatlıq, şəffaflıq və xidmət keyfiyyətinə görə seçin. Bank məlumatlarınızı düzgün saxlayın. Depo hesabınızda hansı qiymətli kağızların göründüyünü mütəmadi yoxlayın. Əməliyyat çıxarışlarını və müqavilə qeydlərini arxivləşdirin.

Fond bazarı yalnız qiymət qrafiklərindən ibarət deyil. O, bir-birinə bağlı qurumların yaratdığı sistemdir. Bu sistemi başa düşmək sizi daha hazırlıqlı investor edir.