IPO prosesi necə işləyir

Ümumi baxış

Əvvəlki dərsdə şirkətin ideyadan böyüyən biznesə çevrilməsini və müxtəlif mərhələlərdə necə maliyyələşə bildiyini gördük. Bu dərsdə həmin yolun növbəti addımına baxırıq: şirkət səhmlərini geniş investor kütləsinə təklif edir və birjada listinqə çıxır.

Bu proses IPO, yəni ilkin kütləvi təklif (Initial Public Offering) adlanır. IPO zamanı şirkət ilk dəfə səhmlərini ictimaiyyətə təklif edir. Bu mərhələ ilkin bazar (primary market) sayılır, çünki investor səhmi birbaşa yeni yerləşdirmə zamanı alır.

IPO-lar yeni investorların diqqətini çox çəkir. Bunun səbəbi sadədir: şirkət haqqında xəbərlər artır, qiymət aralığı elan olunur və birjada ilk ticarət günü maraq doğurur. Amma IPO-ya yalnız “hamı danışır” deyə baxmaq düzgün deyil. Əsas məsələ şirkətin niyə pul cəlb etdiyini və bu pulu necə istifadə edəcəyini anlamaqdır.

Şirkətlər niyə IPO-ya çıxır

Şirkətin IPO-ya çıxmasının ən əsas səbəblərindən biri böyümə üçün kapital toplamaqdır. Məsələn, yerli istehsal şirkəti yeni zavod xətti qurmaq, avadanlıq almaq və ya satış şəbəkəsini genişləndirmək istəyir. Bu cür uzunmüddətli xərclərə kapital xərcləri (CAPEX) deyilir.

Şirkət bu pulu bank krediti ilə də əldə edə bilər. Amma kredit götürəndə faiz xərci yaranır və bu, gəlirliliyə təzyiq edə bilər. IPO vasitəsilə şirkət borc yox, kapital cəlb edir. Bunun əvəzində investorlar şirkətin səhmdarına çevrilir.

Bəzən IPO-nun məqsədi mövcud borcu azaltmaq olur. Şirkət baha kreditləri bağlamaqla maliyyə yükünü azalda bilər. Başqa hallarda IPO erkən mərhələdə sərmayə qoymuş investorlar üçün çıxış imkanı yaradır. Məsələn, illər əvvəl şirkətə yatırım etmiş vençur investor səhmlərinin bir hissəsini bazarda sata bilər.

IPO şirkətə görünürlük də qazandırır. Birjada ticarət olunan şirkət daha çox diqqət çəkir, hesabatlılıq artır və bazar iştirakçıları onu izləməyə başlayır. Bu, şirkətin müştərilər, tərəfdaşlar və gələcək investorlar qarşısında tanınmasına kömək edə bilər.

İşçilər üçün də IPO vacib ola bilər. Bəzi şirkətlər işçilərə səhm opsionu (Employee Stock Option, ESOP) verə bilər. Şirkət birjaya çıxandan sonra həmin səhmlərin bazar qiyməti formalaşır. Əgər şirkət uğurlu inkişaf edirsə, işçilər də bundan faydalana bilər.

Aparıcı menecerin rolu

Şirkət IPO qərarı verəndən sonra prosesi tək aparmır. Ona adətən investisiya bankı və ya aparıcı menecer (lead manager) kömək edir. Mənbə bazarlarda bu qurum bəzən merchant banker və ya book running lead manager adlanır.

Aparıcı menecer şirkətin sənədlərini, maliyyə məlumatlarını və hüquqi uyğunluğunu yoxlamağa kömək edir. Bu mərhələ due diligence adlanır. Məqsəd investorun qarşısına çıxan məlumatların mümkün qədər düzgün və tam olmasını təmin etməkdir.

Bu qurum həm də yerləşdirmə sənədlərinin hazırlanmasında iştirak edir. Beynəlxalq praktikada IPO sənədlərində şirkətin fəaliyyəti, maliyyə göstəriciləri, riskləri, rəhbərliyi və cəlb ediləcək vəsaitin istifadəsi açıqlanır. Azərbaycanda bu sənədlərin rəsmi adı və təsdiq ardıcıllığı üçün ayrıca yoxlama lazımdır. [YOXLA: Azərbaycanda IPO prospektinin rəsmi sənəd adı və təsdiq proseduru — redaktor təsdiqləsin]

Aparıcı menecer qiymət aralığının (price band) müəyyən edilməsinə də dəstək verir. Qiymət aralığı investorların IPO zamanı hansı minimum və maksimum qiymət arasında sifariş verə biləcəyini göstərir. Məsələn, şirkət səhmlərini 4,80–5,20 manat aralığında təklif edə bilər.

Bəzi hallarda aparıcı menecer anderraytinq (underwriting) öhdəliyi götürə bilər. Bu, təklif olunan səhmlərin bir hissəsi alınmasa, müəyyən şərtlərlə həmin hissənin aparıcı qurum tərəfindən götürülməsi deməkdir. Bu mexanizmin yerli tətbiqi bazar qaydalarından asılıdır.

IPO prosesi hansı mərhələlərdən keçir

IPO prosesi tənzimlənən prosesdir. Azərbaycanda maliyyə bazarlarının tənzimləyicisi Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankıdır. Şirkətin ictimaiyyətə səhm təklif etməsi və birjada listinqi müvafiq qaydalar çərçivəsində həyata keçirilməlidir.

Sadələşdirilmiş şəkildə proses belə görünür. Şirkət aparıcı menecer seçir, məlumatlarını hazırlayır, tənzimləyici baxışından keçir, investorlarla kommunikasiya aparır, qiymət aralığını elan edir, sifarişləri toplayır və sonra səhmlər birjada ticarətə başlayır.

Bu mərhələlərin içində investor üçün ən vacib hissə sənədləri oxumaqdır. Çünki şirkətin niyə IPO-ya çıxdığı, pulu haraya xərcləyəcəyi və hansı risklərlə üzləşdiyi orada açıqlanır. Yalnız qiymətə baxmaq kifayət etmir.

Məsələn, iki şirkət eyni həcmdə vəsait cəlb edə bilər. Birincisi pulu yeni istehsal xəttinə yönəldir, ikincisi isə yüksək borclarını bağlamaq istəyir. Hər iki məqsəd qanuni və məntiqli ola bilər, amma investor üçün risk və gözlənti fərqli olacaq.

Book building nədir

Bir çox IPO-da qiymət əvvəlcədən tək rəqəm kimi deyil, aralıq kimi elan olunur. Sonra investorlar həmin aralıqda hansı qiymətdən neçə səhm almaq istədiklərini bildirirlər. Bu proses book building, yəni sifariş kitabının formalaşdırılması adlanır.

Tutaq ki, şirkət 1 milyon səhm təklif edir və qiymət aralığı 4,80–5,20 manatdır. Investorların bir hissəsi 4,90 manatdan, bir hissəsi 5,00 manatdan, digərləri isə 5,20 manatdan sifariş verir. Toplanan sifarişlər şirkətə və aparıcı menecerə bazarın real marağını göstərir.

Book building qiymətin kəşfi (price discovery) üçün istifadə olunur. Yəni bazar iştirakçılarının tələbi əsasında buraxılış qiyməti formalaşır. Ən yüksək qiymət həmişə avtomatik seçilmir. Əsas məsələ təklif olunan səhm həcminin hansı qiymət səviyyəsində kifayət qədər tələb toplamasıdır.

Buraxılış qiyməti və listinq qiyməti eyni şey deyil

IPO bağlanandan sonra şirkətin səhmləri investorlara müəyyən buraxılış qiyməti (issue price) ilə ayrılır. Bu, IPO zamanı yekunlaşan qiymətdir. Amma birjada ilk ticarət günü yaranan qiymət başqa ola bilər.

Listinq günü səhmlər Bakı Fond Birjasında (BFB) ticarətə başlaya bilər. Həmin andan alıcı və satıcıların sifarişləri qiymətə təsir edir. Əgər tələb güclüdürsə, səhm buraxılış qiymətindən baha açıla bilər. Bu, premium adlanır.

Əgər səhm buraxılış qiymətinə yaxın ticarətə başlayırsa, buna par səviyyəsində listinq demək olar. Əgər ilk bazar qiyməti buraxılış qiymətindən aşağıdırsa, bu, discount, yəni endirimlə listinq sayılır. Bu vəziyyət investor marağının zəif olmasına və ya ümumi bazar şəraitinə bağlı ola bilər.

İlkin bazardan ikinci bazara keçid

IPO zamanı investor səhmi ilkin bazarda alır. Burada əsas münasibət şirkətin yeni yerləşdirdiyi səhmlərlə bağlıdır. Şirkət kapital cəlb edir və investor həmin şirkətin səhmdarına çevrilir.

Səhm birjada ticarətə başladıqdan sonra artıq ikinci bazar (secondary market) mərhələsi başlayır. Bu bazarda investorlar səhmləri bir-birindən alıb-satırlar. Şirkət hər alqı-satqıdan yeni kapital əldə etmir.

Məsələn, Aysel IPO-da bir şirkətin səhmini 5 manatdan alıb. Bir ay sonra Rəşad həmin səhmi Ayseldən 5,70 manata alır. Bu ikinci əməliyyatda pul şirkətə yox, Ayselə gedir. Şirkət kapitalı IPO zamanı toplamışdı.

İkinci bazarda qiymətlər davamlı dəyişir. Buna şirkətin nəticələri, investor gözləntiləri, ümumi iqtisadi mühit və bazardakı tələb-təklif təsir edir. Növbəti dərslərdə səhmlərin gündəlik ticarəti və qiymət dəyişmələri daha geniş izah olunacaq.

IPO terminləri

IPO-da tez-tez rast gəlinən anlayışlardan biri az tələb (under-subscription) vəziyyətidir. Şirkət 500 min səhm təklif edir, amma investor sifarişləri cəmi 350 min səhmə çatırsa, təklif tam qarşılanmır. Bu, bazar marağının zəif olduğunu göstərə bilər.

Əks vəziyyət artıq tələb (over-subscription) adlanır. Məsələn, şirkət 500 min səhm təklif edir, amma 1 milyon səhm üçün sifariş gəlir. Bu halda IPO iki dəfə artıq tələb görmüş sayılır. Artıq tələb o demək deyil ki, hər investor istədiyi qədər səhm alacaq.

Sabit qiymətli IPO (fixed price IPO) zamanı şirkət qiymət aralığı yox, bir konkret qiymət elan edir. Investor həmin qiymətlə müraciət edir. Book building modelində isə əvvəlcə aralıq olur, yekun qiymət sifarişlər əsasında müəyyən edilir.

Qiymət aralığı və kəsim qiyməti (cut-off price) də qarışdırılmamalıdır. Qiymət aralığı investorun sifariş verə biləcəyi intervaldır. Kəsim qiyməti isə IPO yekunlaşanda səhmlərin ayrıldığı son qiymətdir. Məsələn, aralıq 4,80–5,20 manatdırsa, yekun qiymət 5,10 manat ola bilər.

İnvestor nə etməlidir

IPO maraqlı fürsət ola bilər, amma zəmanətli qazanc demək deyil. Şirkətin tanınması, reklam kampaniyası və bazardakı səs-küy qərar üçün kifayət deyil. Əsas sual budur: bu şirkətin biznesi, qiyməti və riskləri sizin üçün başadüşüləndirmi?

IPO sənədlərində şirkətin gəlir modeli, xərcləri, borcları, riskləri və cəlb edilən vəsaitin məqsədi yazılır. Investor bu məlumatları oxumadan yalnız “listinqdə bahalaşar” ümidinə güvənirsə, spekulyativ qərar vermiş olur.

Qlobal bazarlarda Apple və Microsoft kimi şirkətlərin səhmləri Nasdaq və ya NYSE kimi birjalarda aktiv ticarət olunur.

Yekun fikir

IPO şirkət üçün yeni mərhələdir. Bu mərhələdə şirkət daha çox kapitala, daha geniş səhmdar bazasına və daha yüksək görünürlüğə çıxış əldə edə bilər. İnvestor üçün isə IPO şirkətə erkən ictimai mərhələdə qoşulmaq imkanı yaradır.

Amma IPO-da iştirak etməzdən əvvəl səbəbi, qiyməti, riskləri və sənədləri anlamaq lazımdır. İlkin bazarda səhm almaqla ikinci bazarda aktiv ticarət olunan səhmi almaq eyni proses deyil. Bu fərqi başa düşmək səhm bazarına sağlam başlanğıc üçün vacibdir.