Səhm bazarı necə işləyir

Açıq şirkət və bazara çıxış

Şirkət səhmlərini ictimaiyyətə təklif edib birjada ticarətə çıxaranda artıq bazar iştirakçılarının diqqətinə açılır. Belə şirkətlərin səhmləri birja (stock exchange) vasitəsilə alınıb-satıla bilər.

Listinqdə olan şirkətlər haqqında vacib məlumatların ictimaiyyətə açıqlanması investorlar üçün önəmlidir. Çünki alıcı və satıcılar qərarlarını məhz məlumat, gözlənti və qiymət əsasında verirlər.

Azərbaycanda qiymətli kağızların ticarəti üçün yerli kontekstdə Bakı Fond Birjası (BFB) nümunə göstərilə bilər. Səhmlərin saxlanması isə depo hesabı vasitəsilə aparılır və bu sistemdə Milli Depozit Mərkəzi iştirak edir.

Səhm bazarı nədir

Səhm bazarı alıcı və satıcının fiziki olaraq eyni otaqda görüşdüyü yer deyil. Bu, sifarişlərin elektron formada daxil edildiyi və uyğunlaşdırıldığı bazardır.

Tutaq ki, listinqdə olan şərti bir istehsal şirkətinin səhmi əvvəl 12 manat idi. Şirkətdə rəhbərlik dəyişikliyi ilə bağlı narahatlıq yaranır və qiymət 10 manata düşür.

Elçin düşünür ki, vəziyyət hələ tam aydın deyil və səhm daha da ucuzlaşa bilər. Bu baxışla o, satıcı olmaq istəyir.

Nigar isə fərqli düşünür. Ona görə bazar xəbərə həddindən artıq reaksiya verib və şirkət yaxın zamanda vəziyyəti düzəldə bilər. Bu baxışla o, alıcı olmaq istəyir.

Eyni qiymətə biri satmaq, digəri almaq istəyirsə, bazar əməliyyatı mümkün olur. Birjada ticarətin əsas məntiqi də budur: fərqli fikirlər qiymət yaradır.

Qiymət niyə dəyişir

Səhm qiymətləri əsasən xəbərlərə, hadisələrə və gözləntilərə reaksiya verir. Bəzən xəbər konkret şirkətə aiddir, bəzən isə bütün sektora və ya iqtisadiyyata təsir edir.

Tutaq ki, səhər saat 10:00-da şərti şirkətin səhmi 10 manatdan ticarət olunur. Bir az sonra şirkət böyük yeni müqavilə bağladığını açıqlayır. Bazar bunu müsbət xəbər kimi qəbul edə bilər.

Belə halda daha çox iştirakçı almaq istəyə bilər. Satıcı 10.05 manat istəyir, alıcı razılaşır. Sonra başqa satıcı 10.10 manat istəyir, alıcı yenə razılaşır. Tələb gücləndikcə son əməliyyat qiyməti yuxarı qalxır.

Bu vəziyyətə yüksəliş meyilli bazar, yəni bullish market deyilə bilər. Burada alıcılar daha aktivdir və qiyməti yuxarı aparmağa hazır görünürlər.

Eyni gün günorta başqa xəbər yayıla bilər. Məsələn, həmin sektor üçün xammal qiymətlərinin kəskin artacağı gözlənilir. Bu artıq yalnız bir şirkətə yox, oxşar fəaliyyət göstərən başqa şirkətlərə də təsir edə bilər.

İştirakçılar gələcək mənfəətin azalacağından narahat olarsa, satmaq istəyənlər arta bilər. Bu zaman qiymət aşağı hərəkət edə bilər.

Bəzən heç bir böyük xəbər olmur, amma qiymət yenə dəyişir. Səbəb sadədir: tələb və təklif balansı dəyişir. Tanınmış və aktiv ticarət olunan şirkətlərdə xəbər olmasa da, alıcı və satıcı sayı çox ola bilər. Daha az izlənən səhmlərdə isə qiymət uzun müddət az hərəkət edə bilər.

Səhm necə alınır və satılır

Səhm almaq üçün adətən broker və ya investisiya xidmətləri göstərən vasitəçi üzərindən ticarət hesabına daxil olursunuz. Orada hansı səhmi, neçə ədəd və hansı qiymətə almaq istədiyinizi göstərirsiniz.

Məsələn, siz 200 ədəd səhmi hərəsini 30.30 manatdan almaq istəyirsiniz. Bu sifarişin ümumi dəyəri 6 060 manat edir. Broker sistemində sifarişiniz göndərilməzdən əvvəl hesabınızda kifayət qədər vəsait olub-olmadığı yoxlanılır.

Sonra sifariş birjaya ötürülür. Birjanın elektron sistemi həmin qiymətə satmaq istəyənləri tapmağa çalışır. Satıcı bir nəfər də ola bilər, bir neçə nəfər də.

Sizin üçün əsas məsələ 200 ədəd səhmin alınmasıdır. Bu 200 səhm 50, 70 və 80 ədəd satan üç müxtəlif iştirakçıdan da gələ bilər. Sistem uyğunluğu tapdıqda əməliyyat icra olunur.

Əməliyyat tamamlanandan sonra səhmlər sizin depo hesabınıza köçürülür. Satıcının depo hesabından isə həmin səhmlər çıxılır. Pul və qiymətli kağız hərəkəti bazarın hesablaşma qaydalarına uyğun aparılır.

Səhm sahibi olanda nə baş verir?

Səhm aldıqdan sonra siz həmin şirkətin çox kiçik də olsa, ortaqlarından birinə çevrilirsiniz. Əlbəttə, 200 səhm böyük şirkətdə çox kiçik pay ola bilər. Amma hüquqi məntiq dəyişmir: siz artıq səhmdarsınız.

Səhmdar kimi müəyyən korporativ hüquqlardan faydalana bilərsiniz. Bunlara dividend (dividend), səsvermə hüququ, səhm bölünməsi (stock split), bonus səhm (bonus issue) və hüquqlar emissiyası (rights issue) kimi imkanlar daxil ola bilər.

Bu hüquqların necə işlədiyini ayrıca dərslərdə daha ətraflı izah edəcəyik. İndi əsas fikir budur: səhm sadəcə ekranda dəyişən qiymət deyil, şirkətdə mülkiyyət payıdır.

Saxlama müddəti

Saxlama müddəti (holding period) səhmi nə qədər əldə saxlamağı planlaşdırdığınızı göstərir. Bu müddət bir neçə dəqiqə də ola bilər, bir neçə il də.

Bəzi iştirakçılar qısa qiymət hərəkətindən faydalanmaq istəyir. Məsələn, səhmi 30.00 manatdan alıb 30.20 manatdan satmaq onların planına uyğun ola bilər.

Digərləri isə şirkətin illərlə böyüyəcəyinə inanır. Onlar qısa dalğalanmalara daha az diqqət edir və əsasən uzunmüddətli nəticəyə baxırlar.

Məşhur investor Warren Buffett uzunmüddətli yanaşması ilə tanınır. Ona aid edilən fikrə görə, ideal saxlama müddəti “həmişəlik” ola bilər. Bu, hər səhm üçün avtomatik qayda deyil, amma uzunmüddətli düşüncəni yaxşı izah edir.

Gəliri necə hesablamaq olar?

Bazarda nəticəni qiymətləndirmək üçün gəliri ölçməyi bacarmaq lazımdır. Ən sadə üsul mütləq gəlir (absolute return) hesablamasıdır.

Mütləq gəlir belə hesablanır:

(Son dəyər / Başlanğıc dəyər - 1) x 100

Məsələn, səhmi 30.30 manatdan alıb 35.50 manatdan satmısınız. Hesablama belə olacaq:

(35.50 / 30.30 - 1) x 100 = 17.16%

Bu o deməkdir ki, əməliyyatdan 17.16% gəlir əldə etmisiniz. Əgər müddət bir ildən qısadırsa və ya bir ilə yaxındırsa, mütləq gəlir sadə müqayisə üçün faydalıdır.

Amma eyni gəlir iki ilə əldə edilibsə, zaman amilini nəzərə almaq lazımdır. Bunun üçün mürəkkəb illik artım dərəcəsi (CAGR) istifadə olunur.

CAGR düsturu belədir:

(Son dəyər / Başlanğıc dəyər)^(1 / il sayı) - 1

Faizlə göstərmək üçün nəticə 100-ə vurulur. Əgər 30.30 manatdan alınan səhm iki ildən sonra 35.50 manata satılıbsa, CAGR təxminən 8.2% olur.

Bu o demək deyil ki, qiymət hər il mütləq eyni faizlə artıb. CAGR sadəcə iki illik ümumi nəticəni illik orta artım kimi göstərir.

Əgər eyni 17.16% gəlir 6 ayda əldə edilibsə, sadə illikləşdirmə ilə bu 34.32% kimi ifadə oluna bilər. Daha dəqiq müqayisələrdə illikləşdirmə üsulunun necə seçildiyinə diqqət etmək lazımdır.

Əsas qayda belədir: bir il və daha qısa müddətlərdə mütləq gəlir daha sadədir. Bir neçə ili müqayisə edəndə CAGR daha düzgün təsəvvür yaradır.

Siz bazarda hansı roldasınız?

Bazar iştirakçıları eyni məqsədlə hərəkət etmir. Kimsə qısa müddətli fürsət axtarır, kimsə uzun illər üçün şirkət seçir. Bu fərq əsasən riskə münasibət və saxlama müddəti ilə bağlıdır.

Treyder (trader) qiymət hərəkətindən qısa müddətdə faydalanmağa çalışan iştirakçıdır. O, bazarı daha tez-tez izləyir və fürsət gördükdə alqı-satqı edir. Treyder üçün əsas sual “bu qiymət yaxın zamanda hara gedə bilər?” sualıdır.

Gün içi treyder (day trader) mövqeyi eyni gün açıb bağlayır. Skalper (scalper) daha qısa müddətli və kiçik qiymət fərqlərinə fokuslanır. Sving treyder (swing trader) isə mövqeni bir neçə gün və ya bir neçə həftə saxlaya bilər.

Investor (investor) isə şirkətin dəyərinə və gələcək inkişafına daha çox baxır. O, səhm qiymətinin qısa dalğalanmasına dözməyə hazır olur. Tipik investorun saxlama müddəti aylarla yox, çox vaxt illərlə ölçülür.

Artım investoru (growth investor) sürətlə böyümə potensialı olan şirkətləri axtarır. Dəyər investoru (value investor) isə bazarın müvəqqəti olaraq ucuz qiymətləndirdiyi keyfiyyətli şirkətləri tapmağa çalışır.

Heç bir yanaşma hamı üçün avtomatik olaraq ən yaxşı deyil. Əsas məsələ öz risk səviyyənizi, vaxtınızı, biliklərinizi və emosional davamlılığınızı düzgün qiymətləndirməkdir.